Spomenici Kulture

Današnje područje opštine Berane bilo je naseljeno još u neolitskom dobu. O tome svjedoče ostaci materijalne kulture otkriveni na lokalitetima: Berankrša, Kremenštice, Ržaničkih lugova i dr. Na lokalitetima Gradac, Torovine i Rudeš otkriveni su materijalni ostaci iz doba Ilira, a u ruševinama manastira Šudikova nadjen je i zapis keltskog porijekla koji se čuva u Polimskom muzeju. Brojni su materijalni tragovi rimske vladavine.

U beranskoj opštini postoji veliki broj kulturno – istorijskih spomenika, koji datiraju još iz perioda srednjeg vijeka, pa sve do zadnjeg perioda, odnosno spomenika podignutih palim borcima. Najznačajniji i najstariji spomenik kluture koji je očuvan, jeste Manastir Đurđevi stupovi, koji je 1212. godine podigao župan Prvoslav.

Veličanstvenosti ovih pejzaža, pored velikog broja vrhova koji prelaze 2.000 m, doprinosi i nekoliko ledničkih jezera, kao i prostrani šumski predio sa raznovrsnom florom i faunom. Kulturno-istorijsko nasledje čine: arheološki lokaliteti, sakralni spomenici, brojni autohtoni objekti narodne arhitekture u selima i katunima, kuće brvnare, vodenice.

NEOLITSKO NASELJE BERAN-KRŠ
Arheološki lokalitet koji je u nauci poznat pod imenom Beran-krš nalazi se na području Beran-sela, udaljenom oko tri kilometra od centra Berana. Lokalitet se nalazi na istoimenom brežuljku, koji dominira okolinom i na čijem se grebenu nalazi duguljasti plato sa blagim poprečnim sjedlom. Na zapadnom dijelu brežuljka, iznad koga se uzdiže masivna kupasta stijena, zaklonjeno od hladnih sjevernih vjetrova, formirano je neolitsko naselje, koje je zauzimalo površinu od oko 350 metara kvadratnih. Naselje je brojalo najviše 20 kuća i sudeći po debljini kulturnog sloja, koji prelazi četiri metra, naselje je stradalo i ponovo obnavljano čak sedam puta.

Istraživanja koja su na Beran-kršu vršena u dva navrata, 1961. i 1976. godine otkrila su moćan kulturni sloj koji svojom bogatom stratigrafijom, raščlanjenom na dva stratuma sa sedam stambenih horizonata, pokazuje razvoj mlađeg neolita u crnogorskom Polimlju.
Bogat arheološki materijal, među kojim se posebno ističe keramika različitih oblika i načina ukrašavanja, pokazuje da je kultura Beran-krša srodna sa mlađeneolitskim kulturama Podunavlja, odnosno sa vinčanskom kulturom.

Plodna limska dolina je omogućavala stanovnicima Beran-krša da se intenzivno bave zemljoradnjom, o čemu svjedoče brojni nalazi kamenih žrvnjeva za mljevenje žita i figurine od pečene zemlje koje predstavljaju Veliku Boginju Majku, karakterističnu za zemljoradničke kulture.
Poseban značaj lokaliteta u Beran-kršu ogleda se u pronalasku ostataka nadzemnih kuća, po prvi put otkrivenih u neolitu na prostoru Crne Gore. Kuće su bile pravougaone osnove, širine između tri i četiri metra i dužine između pet i šest metara, sa zidovima od uspravno pobodenih i gusto zbijenih oblica koje su najčešće sa obje strane premazane glinom.

Krov koji se oslanja na bočne zidove formiran na dvije vode, bio je pokriven slamom dok se pod sastojao od dobro nabijene gline. Kuće, kojih je bilo sedam ili osam, imale su kružne peći sa kalotom, napravljenom od kamena i gline koje su služile za zagrijavanje prostorija, a hrana se spremala na otvorenom ognjištu.

Na osnovu analize radioaktivnog ugljenika metoda (C14) može se zaključiti da je život u neolitskom naselju Beran-krš trajao u periodu od 4500. do 3000. godina prije nove ere.